Ακολουθώντας τη σκέψη που αφήνει ίχνη: απο τη γεωργική επανάσταση στη γραφή

Είμαστε παιδιά της γεωργίας. Όχι με την συμβολική ή την μεταφορική έννοια, αλλά με την κυριολεκτική, βιολογική, γενετική έννοια. Η αρχαιογενετική το έχει πλέον αποδείξει με αξιοσημείωτη  σαφήνεια: στους ελλαδικούς πληθυσμούς, η συντριπτική πλειοψηφία του γενετικού υλικού κατάγεται από τους πρώτους γεωργούς της Ανατολίας γνωστούς στη βιβλιογραφία ως ANF (Anatolian Neolithic Farmers).  Και το ίδιο αυτό αποτύπωμα το βρίσκουμε διαφορετικούς βαθμούς σε όλη την Ευρώπη – και ουχί μόνον. Είμαστε, κατά βάθος, παιδιά της Μικράς Ασίας. Το αίμα μας, το DNA μας  θυμάται εκείνους τους πρώτους ανθρώπους που αποφάσισαν, διδάχθηκαν ή πείστηκαν να σταματήσουν να ακολουθούν τα θηράματα και να αρχίσουν να καλλιεργούν τη γη.

Το μυστικό της μετάβασης, από τους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες (hunter gatherers)  στη γεωργική επανάσταση, κρύβεται στα Taş Tepeler, στους Πετρόλοφους της Νότιας Ανατολίας. Εκεί βρίσκονται κάποιες από τις  πραγματικές ρίζες μας. Μετά τη Νεότερη Δρυάδα (younger Dryas), αυτή την παγωμένη κλιματική παρένθεση που για λίγο ανέστρεψε την ιστορία και την εξάπλωση του είδους μας, κάτι άλλαξε στον άνθρωπο. Ή μάλλον,  ο άνθρωπος άρχισε να αλλάζει τον κόσμο.

Κι εκεί, στο πιο γνωστό, αν και σίγουρα πλέον όχι το πιο αρχαίο, από αυτά τα ιερά τοπία, το Göbekli Tepe, βλέπουμε ήδη από τη 10η χιλιετία πΧ κάτι εκπληκτικό: σκέψη που αφήνει ίχνος. Στις πελώριες λίθινες στήλες, χαράχτηκαν περίπλοκα σημειωτικά συστήματα· ζωόμορφα και γεωμετρικά σύμβολα που κωδικοποιούσαν μύθους, πίστη και ταυτότητα. Δεν ήταν γραφή όπως την καταλαβαίνουμε σήμερα, αλλά δεν ήταν και απλή διακόσμηση. Ήταν  κάποιου είδους οπτική γλώσσα — ακόμα χωρίς αλφάβητο προφανώς, αλλά ήδη με νόημα. Ένα εξελιγμένο  σύστημα αναφοράς και κοινοτικής επικοινωνίας, σαν αυτά που συνεχίζουμε να βλέπουμε στους ιερούς ναούς μας έως σήμερα.

Και εκεί για πρώτη φορά εμφανίζεται κάτι ακόμα πιο επαναστατικό: η φορητή σημειολογία. Ένας μικρός σφραγιδόλιθος με μόλις τρία σύμβολα που χρονολογείται πριν από 11.600 χρόνια. Μια σφραγίδα που χωράει στην παλάμη, που ταξιδεύει μαζί με τον άνθρωπο, που αποτυπώνει ταυτότητα και πληροφορία όπου κι αν πατηθεί. Είναι μια πρώτη μορφή γραφής, προ-γραφή ή απλώς φορητός μηχανισμός επικοινωνίας;

Η συζήτηση μετά την πρόταση του Irving Finkel συνεχίζεται με ένταση διεθνώς και οι απόψεις ποικίλουν (1). Στο Çatalhöyük αργότερα, από την 8η χιλιετία και μετά, τα συστήματα σφραγίδων γίνονται πολύ πιο εκτεταμένα, προαναγγέλοντας ουσιαστικά τα συστήματα ολοκληρωμένης μεταφοράς πληροφορίας που σήμερα λέμε γραφή. Αλλά, ήδη από τη 10η χιλιετία, αυτή η τεχνολογία φαίνεται ότι είναι παρούσα. Αυτό το μικρό χαραγμένο βοτσαλάκι μοιάζει να αποτελεί ένα από τα αρχαιότερα δείγματα αυτής της σημειολογικής προ-γραφής.

Οι σφραγίδες δεν σταμάτησαν στην Ανατολία. Ταξίδεψαν μαζί με τους γεωργούς. Εμφανίστηκαν στους νεολιθικούς οικισμούς του ελλαδικού χώρου, στο Σέσκλο, στο Διμήνι στην επέκταση των πρώτων αγροτικών πληθυσμών  που δημιούργησε τον ενιαίο πολιτισμικό χώρο της Αιγαιανατολίας. Τον ίδιο χώρο όπου, μετά από διάφορες περιπέτειες και κρίσιμες γενετικές προσθήκες από τον βορρά και όχι μόνο, διαδραματίζεται η ιστορία μας ως ενιαία κοινότητα ελληνοφώνων.  Για τα 3500 χρόνια τουλάχιστον που έχουμε αδιαλείπτως γραπτά μνημεία σε αναγνωρίσιμη ελληνική γλώσσα και κατά πάσα πιθανότητα πολύ ενωρίτερα. Η σφραγιστική τεχνολογία συνέχισε λαμπρή πορεία στη διάρκεια του χρόνου στον αιγαιακό κόσμο. Οι μινωικές και μυκηναϊκές σφραγίδες είναι αριστουργήματα μικρογλυπτικής, αχώριστες σύντροφοι των γραφικών συστημάτων, Γραμμικής Α και Β, σε έναν συνεχή διάλογο ανάμεσα σε εικόνα και λέξη, ανάμεσα σε σώμα και νόημα.

Και αυτός ο διάλογος δεν έκλεισε ποτέ. Συνεχίζεται ως τις μέρες μας — στα σφραγίσματα που κάνουμε στους άρτους, στα συμβολικά αποτυπώματα που αφήνουμε παντού. Από τον λίθινο μικρό σφραγιδόλιθο της Ανατολίας πριν 12 χιλιετίες ως τις σύγχρονες επαγγελματικές σφραγίδες  μας.

Κάπου στην πορεία, η διαδικασία αυτή, έδωσε ποικίλα σημειωτικά συστήματα, τα συστήματα γραφής και τη μεγάλη αλφαβητική μεταρρύθμιση που με απασχολεί ερευνητικά εδώ και χρόνια. Τα πολλαπλά σημειωτικά συστήματα, ας προσθέσω, που συναντάμε στην Ευρώπη των νεολιθικών γεωργών, που περιλαμβάνουν  αυτά της Vinça, αλλά και του Δισπηλιού. Γιατί η ανάγκη είναι πάντα η ίδια, αναλλοίωτη μέσα στις χιλιετίες: να μεταφέρουμε την πληροφορία στον χώρο και να αφήνουμε το αποτύπωμά μας στον χρόνο. Να επηρεάσουμε, ουσιαστικά, τον δικό μας χωροχρόνο και να αφήσουμε κι εμείς ίχνη. Ή ακόμα και να αναμετρηθούμε με το οριστικό τέλος και να στείλουμε κάτι  λίγο πιο μακριά του. Από τον πρώτο σφραγιδόλιθο της Ανατολίας έως την τελευταία ψηφιακή υπογραφή, η ανθρώπινη ανάγκη παραμένει η ίδια: να στείλουμε μηνύματα και πληροφορία  πέρα από τα όρια του σώματος και ακόμα και πέρα από τη διάρκεια της ζωής. Ή όπως έγραψε ο Διόδωρος Σικελιώτης: ««διὰ γὰρ τούτων (ΣΣ τῶν γραμμάτων) μόνων οἱ μὲν τετελευτηκότες τοῖς ζῶσι διαμνημονεύονται».

Και αυτό δεν είναι απλή τεχνολογία. Είναι ίσως  μία από τις πιο ανθρώπινες πράξεις που υπάρχουν.