Το δένδρο της ζωής της αλφαβήτου

Γράφει ο Κοσμάς Θεοδωρίδης*

Είναι ωραία, σχεδόν εκστατική, η διαπίστωση ότι μιλάμε με λέξεις που ακούγονταν ήδη πριν από τέσσερις χιλιετίες, όπως καταγράφηκαν στις πινακίδες της Γραμμικής Β. Αντιστοίχως είναι κυριολεκτικώς υπερβατική η εμπειρία όταν συνειδητοποιείς ότι το χέρι σου κανει παρόμοιες κινήσεις για να αποδώσει παρόμοιους φθόγγους με τους γραφείς της εποχής του Χαλκού στον ίδιο τόπο, γύρω από το Αιγαίο. Έτσι, βλέπω με κάποια συμπαθεια μερικές από τις αντιδράσεις στη δημοσίευση των πρώτων κεφαλαίων της μελέτης για το αλφάβητο. Είναι πολύ λογικό κάποιοι να αντιδρούν σε προτάσεις αλλαγών για πεποιθήσεις που είναι τόσο θεμελιώδεις στο αξιακό συστημα του πολιτισμού μας. Προτείνω ωστόσο, απλώς να περιμένουν το πλήρες ξετύλιγμα της ιστορίας πριν αποφασίσουν. Σε αυτήν την αλλαγή θεωρησης για την καταγωγή του αλφαβήτου που αναλύω στην πρωτότυπη μελέτη λοιπόν θα επιστρέψω εδώ, εστιάζοντας στην επιστημονική Συστηματική ανάλυση.

Τα περισσότερα από τα στοιχεία που στηρίζουν τη φοινικική θεωρία, προέρχονται από φιλολογικές πηγές, με αφετηρία, όπως έχουμε δει  ένα αμφιλεγόμενο χωρίο του Ηροδότου. Τα υπόλοιπα προέρχονται από παλαιογραφική τυπολογία, ιδιαιτέρως μάλιστα βραχογραφίες μοναδικών συμβόλων ή μικρών ομάδων τους. Και αυτά όμως είναι αμφιλεγόμενα, καθώς η χρονολόγηση τους εξ ορισμού δεν νομίζω πως μπορεί να είναι ασφαλής.  Για να αποφύγω τις διαμάχες μεταξύ φιλολόγων στις οποίες ούτε ειδικός είμαι, ούτε ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχω, αποφάσισα να προσεγγίσω το πρόβλημα από Συστηματικής σκοπιάς. Καθώς τον καιρό που έγραφα τη μελέτη εργαζόμουν και δίδασκα στο Imperial College και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Λονδίνο, είχα και την εξοικείωση και τη δυνατότητα να κάνω εύκολα τέτοιες αναλύσεις. 

Γενικά στη Συστηματική μιλάμε για (ταξινομικούς) χαρακτήρες και αναλόγως με τον τύπο του χαρακτήρος, μπορούμε να δώσουμε διαφορετικό βάρος. Αν και αυτό είναι κοινή πρακτική, εμπεριέχει ένα βαθμό υποκειμενικότητας και θα προκαλούσε αντιδράσεις και κατηγορίες για μεροληψία, οπότε επέλεξα να αναλύσω τις διαφορετικές γραφές με το σύστημα παρουσία/απουσία που δεν επιδέχεται ιδιαίτερη μεροληψία: είτε κάνεις την κίνηση του χεριού και φαίνεται η γραμμούλα είτε όχι. Η επεξεργασία των αποτελεσμάτων, είτε με την κλαδιστική μέθοδο είτε με τους μορφολογικούς αλγορίθμους παρήγαγε ακριβώς το ίδιο δένδρο, το οποίο βλέπετε στην εικόνα. Από αυτό φαίνεται ξεκάθαρα η σχέση των διαφόρων γραφών, καθώς επίσης και το ότι το πρωτοαλφάβητο ή το Παλαμήδειο αλφάβητο, αν προτιμάτε, σχετίζεται βεβαίως με το Φοινικικό. Για την ακρίβεια, από τη μία πλευρά έχουμε τις Γραμμικές Α και Β και από την άλλη το  αλφάβητο και το φοινικικό με ενδιάμεσο τάξο την Γραμμική Γ της Κύπρου. Ωστόσο αν μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε με οποιοδήποτε λογικό τρόπο τη λέξη “θυγατρικό”, τότε ξεκάθαρα αυτός αναφέρεται στη σχέση του Παλαμηδείου αλφαβήτου -αλλά και του φοινικικού- με τις Γραμμικές γραφές του Αιγαίου και της Κύπρου.

Υπόμνημα στην εικόνα

Δενδρόγραμμα σχέσεων διαφορετικών μεσογειακών γραφών της 2ης χιλιετίας προ Χριστού. Φαινονται οι συστηματικές σχέσεις των τριων Γραμμικών και η στηριξη του κάθε κλαδου. Τιμές πάνω από 50 (επί των κλάδων) και πάνω απο 1 (Bremer, επί των κόμβων) θεωρούνται σημαντικές και εδώ είχαμε πολύ υψηλοτερες. Αυτό δείχνει μεγάλη σταθερότητα σχέσεων και ξεκάθαρα τη θέση του αρχαϊκού αλφαβήτου ως προς τις Γραμμικές γραφές. Χρησιμοποίησα το δυτικο (Χαλκιδικό) αλφάβητο σε αυτή την ανάλυση, καθώς περιλαμβάνει το πληρέστερο συνολο χαρακτήρων.

Το να παράξεις ένα δενδρόγραμμα βεβαίως είναι σχετικά απλό και έχουν παραχθεί ευάριθμα, συνήθως κατά τα γούστα των παραγωγών τους, με απλές γραμμές στο χαρτί. Στην επιστημονική Συστηματική όμως, μπορούμε να αξιολογήσουμε τη σταθερότητα κάθε κλάδου με πειραματικό τρόπο, δημιουργώντας και δοκιμάζοντας τοπολογίες. Η πειραματική προσέγγιση είναι η αγαπημένη μου, όχι μόνο γιατί προέρχομαι από τις “σκληρές επιστήμες”, αλλά και γιατί είναι πρακτικώς αδύνατο να παρέμβεις. Τα σχετικά φυλογενετικά προγράμματα παίρνουν τα δεδομένα και  δημιουργούν με πολλαπλές αναδιατάξεις πιθανά δένδρα. Είναι σαν να προσπαθούν με κάθε τρόπο να “χαλάσουν” τις σχέσεις δοκιμάζοντας τες σε πολλαπλές πιθανές διαμορφώσεις. Κατόπιν συλλέγουν και αξιολογούν τα διαφορετικά δένδρα και εκτιμούν στατιστικά πόσο ισχυρός είναι ο κάθε κλάδος.

Χωρίς να επεκταθώ στις τεχνικές λεπτομέρειες, χρησιμοποίησα 10.000 επαναλήψεις τοπολογιών για να παραχθούν πιθανά δένδρα και σε κάθε περίπτωση οι κλάδοι του δένδρου βρέθηκαν να έχουν εξαιρετική στήριξη, όπως αυτή καταγράφεται στους διαφορετικούς κάδους του δένδρου. Στη Συστηματική θεωρούμε σημαντική στήριξη τιμές που είναι πάνω από 50 και εδώ είχαμε 98-100, φτάνουμε δηλαδή το απόλυτο, κάτι που δεν συναντάμε συχνά στις φυλογενετικές σχέσεις. Επίσης στη μέθοδο της μεγίστης Φειδωλότητος (Parsimony), έχουμε εκτίμηση σταθερότητος κλάδου και με τη μέθοδο Bremer, όπου κατώτατο όριο σημαντικότητος θεωρείται η τιμή 1. Εδώ όπως βλέπετε στην εικόνα είχαμε τιμές 6 και 9, μιλάμε δηλαδή για εξαιρετικά σταθερές συστηματικές σχέσεις, όσο κι αν “προσπαθούν” οι αλγόριθμοι των διαφορετικών συστηματικών προσεγγίσεων να τις “διασπάσουν”. 

Η γραμμή επιχειρηματολογίας που μόλις παρουσίασα, μια από τις δέκα της πρωτότυπης μελέτης, είναι ίσως η τεχνικότερη. Και αντιλαμβάνομαι ότι ίσως είναι πολύ δύσκολο για όσους έχουν μόνο φιλολογικό υπόβαθρο να την αντιληφθούν. Αν όμως καταλαβαίνετε τι σημαίνει 100%, καταλαβαίνετε και τι σημαίνει η εικόνα και με τι βαθμό βεβαιότητος μπορούμε να εκτιμήσουμε τις σχέσεις του πρωτοαλφαβήτου με τις Αιγαιακές γραφές – πάντοτε με τα δεδομένα που έχω στα χέρια μου ως τώρα.  Και η αλγοριθμική παραγωγή και εκτίμηση τοπολογιών, από το δεδομένο matrix χαρακτήρων όπως το περιγράφω στην πρωτότυπη μελέτη, παράγει ακριβώς αυτή την εικόνα η οποία δεν είναι και δεν θα μπορούσε να είναι προϊόν ανθρώπινης παρεμβάσεως.

Επιμένω στο “με τα δεδομένα που γνωρίζω ως τώρα”, γιατί η Επιστήμη και η αναζήτηση της αλήθειας δε σταματάει ποτέ. Σημειώνω επίσης δυο προφανή στοιχεία. Πρώτον μιλάω μετά πάσης βεβαιότητος για την τετρακισχιλιετή ελληνική γλώσσα γιατί μπορώ με λίγη προσπάθεια, όπως κι εσείς, να διαβάσω ελληνικές λέξεις που χρησιμοποιούμε και σήμερα στις πινακίδες της Γραμμικής Β. Και δεύτερον οι διάφορες σύγχρονες και ιδεολογικώς φορτισμένες έννοιες,  φυλετικές και πολιτικές που τόσο βασάνισαν τον πολιτισμό μας τον 20ο αιώνα ή άλλες όπως ο εθνικισμός ή ο αντιθαγενισμός (antinativism) που ακόμη δημιουργούν μισαλλοδοξία, προφανώς καμία αντιστοιχία δεν έχουν στην εποχή του Χαλκού. Το δεύτερο ωστόσο δεν ακυρώνει το πρώτο, Ελληνικά διαβάζουμε ήδη πριν απο 38 αιώνες. 

Από το ύψος των περίπου τεσσάρων χιλιετιών ελληνικής γραμματείας για ένα μπορούμε να είμαστε βέβαιοι: κανείς θνητός δεν κατέχει την απόλυτη αλήθεια και καλό ειναι να σεβόμαστε όλες τις απόψεις και όχι να υβρίζουμε με βαρείς χαρακτηρισμούς όποιον πάει να διατυπώσει γνώμη.  Ή, για να δανειστώ τον υπέροχο λόγο του Ξενοφάνους, όπως τον παραδίδει ο Στοβαίος: οὔτοι ἀπ’ ἀρχῆς πάντα θεοὶ θνητοῖσ’ ὑπέδειξαν, ἀλλὰ χρόνῳ ζητοῦντες ἐφευρίσκουσιν ἄμεινον. Δεν αποκάλυψαν οι θεοί όλα τα πραγματα στους θνητούς από την αρχή, αλλά με το χρόνο καθώς αναζητούμε, κάνουμε καλύτερες ανακαλύψεις.  

Κι όπως δε θα κουραστώ να λέω, πιστέψτε ό,τι θέλετε, αρκεί να μπορείτε να συζητάτε χωρίς ύβρεις και να γνωρίζετε ότι υπάρχουν και άλλες θεωρίες. Και με αυτό τελειώνω την παρουσίαση της τρίτης από τις δέκα δέσμες επιχειρημάτων για την καταγωγή της αλφαβήτου και ανανεώνω το ραντεβού μας για τη συνέχεια της ιστορίας.